ატენი — სოფელი ტანას ხეობაში

გორის სამხრეთით, მდინარე ტანას ხეობაში ჩამალული ატენი მშვიდი და თვალწარმტაცი ქართული სოფელია. ამ ვიწრო ხეობაში იპოვით VII საუკუნის გუმბათოვან ტაძარს, ქართული დამწერლობის ერთ-ერთ უძველეს შემორჩენილ წარწერას და შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული განთქმულ ცქრიალა ღვინის ტრადიციას.

ატენი მდებარეობს მდინარე ტანას ხეობაში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში, სადაც შიდა ქართლის დაბლობი თრიალეთის ქედის (მცირე კავკასიონის ნაწილი) ჩრდილოეთ კალთებს უერთდება. ხეობა იწყება გორიდან სამხრეთით, დაახლოებით 8-12 კილომეტრში. დღეს სახელი „ატენი“ ორ მეზობელ სოფელს აერთიანებს: დიდ ატენსა და პატარა ატენს.

ხეობის ცენტრალური ძეგლია ატენის სიონი — VII საუკუნის ადრეული პერიოდის ქართული მართლმადიდებლური ტაძარი, რომლის ზუსტი დათარიღებაც VII საუკუნის დასაწყისსა და 680–690-იან წლებს შორის კვლავ სამეცნიერო კამათის საგანია. ეს არის „ჯვრის ტიპის“ გუმბათოვანი ტეტრაკონქი (ოთხაფსიდიანი გეგმა ცენტრალური სივრცისკენ გახსნილი ნიშებით), რომელიც მჭიდროდაა დაკავშირებული მცხეთის სახელგანთქმულ ჯვრის მონასტერთან. მისი სახელი — სიონი — იერუსალიმის სიონის მთას უკავშირდება.

ატენის სიონს საქართველოს ნებისმიერ სხვა ტაძარზე მეტი კედლის წარწერა აქვს. VIII-XIX საუკუნეებში ქვაზე ამოკვეთილი, დახატული ან ნაკაწრი წარწერები რამდენიმე ენაზეა შესრულებული — ქართულ, ბერძნულ, სომხურ, არაბულ, სირიულ, ებრაულ და სლავურ ენებზე. ისინი მოიცავს ფრესკების განმარტებებს, ეპიტაფიებს, ქტიტორთა ჩანაწერებს, მომლოცველთა გრაფიტებსა და ისტორიულ ცნობებს.

ატენი სახელს აძლევს „ატენურს“ — ოფიციალურად რეგისტრირებულ ქართულ ადგილწარმოშობის დასახელებას (PDO), რომელიც საერთაშორისო დონეზეა აღიარებული ევროკავშირი-საქართველოს შეთანხმებით გეოგრაფიული აღნიშვნების შესახებ. ეს არის ქვეყანაში ერთადერთი PDO, რომელიც სპეციალურად ცქრიალა ღვინისთვისაა გამოყოფილი. იგი იწარმოება ადგილობრივი თეთრი ყურძნის ჯიშებისგან — ჩინური და გორული მწვანე (ასევე დასაშვებია ალიგოტე), მდინარე ტანას თავზე აღმართულ ფერდობებზე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 580-750 მეტრზე გაშენებული ვენახებიდან.

ისტორიული ძეგლების გარდა, ატენის ხეობა გამორჩეულია თავისი ბუნებით: შთამბეჭდავი კლდოვანი წარმონაქმნები, მწვანე ბორცვები, ხავსით დაფარული ლოდები და ალპური ფერდობები ხეობას ველურ, ხელუხლებელ იერს სძენს. დაახლოებით 39 კილომეტრის სიგრძის მდინარე ტანა სოფლებს შუაზე კვეთს და მტკვარს უერთდება.

ატენში მოსახვედრად გორიდან სამხრეთით 8-12 კილომეტრი უნდა გაიაროთ; თავად გორი კი თბილისიდან დასავლეთით 85 კილომეტრში მდებარეობს (დაახლოებით საათნახევრის გზაა). ორივე სოფელი კვლავინდებურად მცირე ზომისაა და ინარჩუნებს სოფლის ავთენტურ იერსახეს, ხოლო ხეობა სასიამოვნოდ ხელუხლებელია და ტურისტული ინფრასტრუქტურით გადატვირთული არ არის.